Góp Ý Hay "Dạy Đời"? Văn Hóa Ứng Xử Tối Thiểu Khi Xem Tranh Mà Digital Artist Cần Biết

Chắc hẳn trong chúng ta, ai cũng đã từng trải qua cái cảm giác "tàu lượn siêu tốc" cảm xúc này: Bạn vừa hoàn thành một bức tranh sau mấy chục tiếng đồng hồ "gãy lưng", hí hửng đăng lên Facebook, Instagram hay các Group cộng đồng. Trong 10 phút đầu tiên, bạn lâng lâng hạnh phúc chờ đợi những trái tim, những lời khen ngợi.

Nhưng rồi... "Bùm!". Một thông báo hiện lên. Không phải khen, mà là một sớ dài dằng dặc: "Chủ thớt ơi, phối cảnh sai bét rồi", "Màu bị đục quá bạn ơi", "Cấu trúc xương chậu nhìn kì cục quá"... Và đỉnh điểm của sự ức chế là khi có ai đó lẳng lặng tải tranh bạn về, vẽ đè lên (paintover) rồi quăng lại vào mặt bạn với câu: "Sửa vầy nè, thấy đỡ hơn chưa?".

Lúc đó, thề luôn, chỉ muốn "tăng xông". Bài viết này hôm nay không nói về kỹ thuật vẽ, mà chúng ta sẽ ngồi lại nói về Văn hóa Góp ý (Critique Etiquette) – một thứ kỹ năng mềm cực kỳ quan trọng nhưng lại đang bị xem nhẹ trong cộng đồng Digital Art Việt Nam.

1. Sự Thật Mất Lòng: Họa Sĩ Không Có "Mù", Tụi Mình Biết Sai Ở Đâu Mà!

Có một hiểu lầm tai hại mà rất nhiều "thầy giáo online" hay mắc phải, đó là cho rằng: Họa sĩ không nhận ra lỗi sai của mình nên mới cần người ngoài chỉ điểm.

Xin đính chính lại ngay và luôn: Đa số dân vẽ tụi mình không có bị mù!

Khoảng cách giữa Mắt Thẩm Mỹ và Tay Kỹ Thuật

Khi một người cầm bút vẽ, đặc biệt là những bạn đã có thâm niên nhất định, con mắt thẩm mỹ (The Eye) của họ thường phát triển nhanh hơn đôi tay kỹ thuật (The Hand). Tụi mình đã dán mắt vào cái màn hình, zoom ra zoom vào 800 lần trước khi bấm nút đăng. Tụi mình thừa biết cái tay bên trái hơi cứng, cái chân bên phải hơi lệch, hay con mắt chưa được long lanh.

Vậy tại sao biết sai mà không sửa?

(art by 坠落在午夜时分)

Giới hạn kỹ năng hiện tại: Đôi khi "lực bất tòng tâm". Kiến thức lý thuyết thì có, nhưng "bộ nhớ cơ bắp" (muscle memory) chưa luyện tới nơi tới chốn. Biết là sai đấy, nhưng khả năng hiện tại chỉ vẽ được đến thế thôi.

• Sự mệt mỏi: Sau 10-20 tiếng liên tục cày cuốc, não bộ và đôi mắt đã bão hòa. Lúc này tụi mình cần sự động viên để nạp lại năng lượng chứ không phải cần thêm áp lực.

• Chấp nhận sự không hoàn hảo: Nghệ thuật là hành trình. Bức tranh đó là cột mốc ghi lại trình độ của họ tại thời điểm đó. Họ chấp nhận lỗi sai để rút kinh nghiệm cho bức sau, chứ không muốn sửa nát bức hiện tại.

Vì thế, việc bạn nhảy vào chỉ trích những lỗi sai hiển nhiên mà tác giả đã tự biết, nó không làm bạn trở nên uyên bác hơn đâu, nó chỉ khiến bạn trở nên... kém duyên mà thôi.

2. Paintover: Sự Nhiệt Tình Hay Hành Động "Vô Duyên" Bậc Nhất?

Trong cộng đồng Digital Art quốc tế, hành động Paintover (vẽ đè, sửa trực tiếp lên tranh người khác) khi chưa được cho phép được coi là một hành động cực kỳ thô lỗ (rude) và trịch thượng. Nhưng đáng buồn là ở Việt Nam, nhiều bạn lại coi đây là sự "nhiệt tình giúp đỡ".

Phép so sánh về "Căn Bếp Của Người Khác"

Hãy tưởng tượng thế này cho dễ hiểu: Bạn mời khách đến nhà ăn cơm. Bạn đã vất vả đi chợ, nấu nướng cả buổi chiều. Món ăn dọn ra có thể hơi mặn một chút, hoặc trình bày chưa đẹp mắt lắm.

Đột nhiên, ông khách đứng phắt dậy, xông thẳng vào bếp của bạn, nêm nếm lại nồi canh, xào lại đĩa thịt theo khẩu vị của ổng, rồi bưng ra và nói: "Đấy, nấu thế này mới ngon, em ăn thử đi xem có khá hơn không?".

(art by 坠落在午夜时分)

Bạn cảm thấy thế nào? Có thấy biết ơn không? Hay là thấy bị xúc phạm ghê gớm?

Hành động Paintover không xin phép chính là như vậy đó. Nó xâm phạm vào quyền tác giả và lòng tự trọng của người nghệ sĩ. Nó ngầm gửi đi thông điệp: "Tôi giỏi hơn bạn, tôi có quyền sửa lưng bạn, và bạn phải biết ơn vì điều đó".

Ranh giới mong manh giữa Góp ý và "Vạch lá tìm sâu"

Góp ý (Critique) và Vạch lá tìm sâu (Nitpicking) là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau:

• Góp ý xây dựng: Tập trung vào giải pháp, gợi mở tư duy, và quan trọng nhất là được người nghe CHẤP NHẬN.

• Vạch lá tìm sâu: Chỉ chăm chăm bới móc lỗi sai tiểu tiết (cái ngón tay út hơi cong, cọng tóc hơi rối...) để thể hiện cái tôi của người soi, mà không quan tâm đến cảm xúc của người vẽ.

3. Quy Tắc "3 KHÔNG" Để Trở Thành Người Xem Tranh Văn Minh

Để tránh biến mình thành người vô duyên trên mạng xã hội và giữ gìn hòa khí trong các group vẽ như Cộng đồng Tài Nguyên GZ Team, các bạn hãy khắc cốt ghi tâm 3 quy tắc vàng này nhé:

Quy tắc 1: Trình chưa hơn thì đừng "dạy đời"

Nghe hơi phũ nhưng rất thật. Nếu kỹ năng vẽ (về giải phẫu, ánh sáng, màu sắc) của bạn chưa bằng hoặc chưa vượt trội hơn tác giả, thì những lời khuyên về chuyên môn của bạn thường... không có giá trị mấy. Thậm chí, việc chỉ sai (misleading) còn nguy hiểm hơn.

Đừng lấy lý do "Tôi không biết nấu ăn nhưng tôi biết món nào ngon" để bao biện. Thưởng thức là một chuyện, nhưng để đưa ra lời khuyên kỹ thuật (technical advice) thì bạn cần có kiến thức chuyên môn.

Quy tắc 2: Không trả tiền thì đừng đóng vai "Khách hàng khó tính"

Có hai loại tranh: Commission (tranh được đặt hàng trả tiền) và Personal Art (tranh cá nhân vẽ cho vui).

• Nếu bạn là khách hàng (Client), bạn bỏ tiền ra, bạn có toàn quyền yêu cầu sửa đổi, feedback khắt khe cho đến khi vừa ý. Đó là trách nhiệm công việc.

• Nhưng nếu bạn chỉ là người xem chùa (Viewer) trên mạng xã hội, bạn không có cái "quyền lực" đó. Đừng áp đặt tiêu chuẩn khắt khe của tư bản lên những tác phẩm được vẽ ra từ niềm vui thuần khiết.

(art by 弦里)

Quy tắc 3: Không có dòng "Cầu cứu" = Mặc định là "Khoe tranh"

Đây là quy tắc quan trọng nhất. Khi đăng bài, nếu tác giả không ghi rõ caption như: "Mọi người ơi, mình đang tập vẽ tay, ai sửa giúp mình với" hay "Xin gạch đá để tiến bộ", thì làm ơn hãy mặc định rằng: Họ đang khoe thành quả (Sharing).

Tâm lý của họa sĩ khi đăng tranh cũng giống như mẹ bỉm sữa khoe con vậy. Con mình đẻ ra (đứa con tinh thần), dù nó có mũi tẹt hay mắt hí thì mình vẫn thấy nó đẹp. Mình khoe là để tìm sự đồng cảm, tìm lời khen "Trộm vía em bé đáng yêu quá". Chứ có bà mẹ nào muốn nghe hàng xóm chạy sang phán: "Con chị xương sọ hơi méo nha, đi nắn lại đi" không?

4. Nghệ Thuật Giao Tiếp: Khen Trước - Chê Sau (Phương Pháp Sandwich)

Nói đi cũng phải nói lại, sự tiến bộ thật sự cần những lời góp ý chân thành. Nhưng góp ý làm sao để người ta "tâm phục khẩu phục" mà vẫn giữ được tình cảm anh em? Hãy áp dụng nghệ thuật Bánh Mì Kẹp Thịt (Sandwich Method).

Nếu bạn thực sự muốn giúp đỡ (và tác giả đã bật đèn xanh cho việc góp ý), hãy làm theo trình tự:

1. Lớp bánh trên (Lời khen): Bắt đầu bằng ít nhất 3 lời khen thật lòng. Khen về màu sắc, ý tưởng, ánh sáng, hay đơn giản là sự chăm chỉ của họ. Điều này giúp họ mở lòng và hạ thấp hàng rào phòng thủ.

   • Ví dụ: "Uầy, tranh này màu xinh xỉu luôn á, cái vibe nhìn rất thơ luôn."

2. Lớp nhân thịt (Góp ý): Đưa ra nhận xét nhẹ nhàng, mang tính gợi ý chủ quan thay vì khẳng định áp đặt. Dùng các từ như "Mình cảm thấy...", "Theo góc nhìn của mình thì...", "Nếu là mình thì mình sẽ thử...".

   • Ví dụ: "Cơ mà tui cảm giác cái tay trái hơi bị dài xíu so với tỉ lệ người thật á, bồ thử check lại xem sao nhen."

3. Lớp bánh dưới (Động viên): Kết thúc bằng một lời khích lệ tích cực.

   • Ví dụ: "Nhưng mà tổng thể vẫn đỉnh lắm, hóng các tranh sau của bồ nha!"

5. Kết Luận: Xây Dựng Cộng Đồng Digital Art Văn Minh

Các bạn à, con đường theo đuổi Digital Art ở Việt Nam vốn dĩ đã rất chông gai và cô đơn rồi. Áp lực từ gia đình, áp lực cơm áo gạo tiền, áp lực từ AI... chúng ta đã phải gánh quá đủ. Vì thế, đừng tạo thêm áp lực cho nhau bằng những lời sát thương vô tình trên mạng nữa.

Sự tiến bộ cần thời gian, cần sự kiên trì luyện tập hàng năm trời. Nhưng một lời khen, một sự động viên đúng lúc thì cần ngay bây giờ. Nó là liều "doping" tinh thần giúp người họa sĩ trẻ có động lực cầm bút vẽ tiếp vào ngày mai.

Hãy là một người thưởng thức nghệ thuật có văn hóa, có EQ. Nếu thấy đẹp, hãy thả tim và khen ngợi. Nếu thấy chưa đẹp, và người ta không hỏi, thì lướt qua hoặc chỉ động viên tinh thần thôi.

Muốn đi nhanh thì đi một mình, muốn đi xa thì phải đi cùng nhau.